Người Khmer với nghệ thuật hội họa

NGƯỜI KHMER VỚI NGHỆ THUẬT HỘI HỌA 

* Châu Phát

Trong những năm gần đây – Hội hoạ Khmer có những dấu hiệu phát triển – đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ trong đời sống nhân dân Khmer. Thông thường nghệ nhân Khmer được mời họa vẽ ở các điểm Chùa Phật giáo Nam tông Khmer vùng Đồng bằng Sông Cửu Long và được vẽ ngay lên vách tường Chánh điện hay Sa La…. (Giảng đường) với những bức bích hoạ loại tranh truyện và loại hoa văn trang trí … Nghệ nhân họ vẽ theo ý chỉ dẫn của vị sư cả Chùa dựa cốt truyện có sẵn. Hầu hết các loại bích hoạ trong Chùa Khmer đều thể hiện đề tài Phật giáo – Tiểu sử Đức Phật Thích Ca Mâu Ni được vẽ lên tường và có ghi chú thích từng cảnh một: Cảnh Phật Thích Ca Đản sinh – cảnh Phật di dạo 4 cửa thành – cảnh Phật xuất gia đi tu – cảnh Phật ngồi dưới gốc cây Bồ đề có rắn Thần Naga che chở – cảnh Phật khổ hạnh – cảnh Phật nhập niết bàn… Ngoài ra còn các bức tranh phản ánh triết lý nhân sinh, nguyên lý nhân quả của Phật giáo.

Nội dung các đề tài, chủ đề đều ca ngợi sự toàn năng toàn giác của Phật, ca ngợi triết lý thâm sâu mầu nhiệm của Đức Phật.

Đối với họa vẽ loại hoa văn trang trí, đề tài thường lấy ra từ trong thiên nhiên. Những đoá hoa sen – hoa reang (hoa tha la) – hoa mai – lá bồ đề … đều được thể hiện cách điệu tới trình độ thẩmmỹ cao. Hình rồng cũng được vẽ lên thân cây cột chánh điện. Ngoài ra một số nhân vật trong thần thoại Bà-La-Môn như: Tê-Va-Đa, ApSaRa cũng được vẽ những mô típ trang trí trong Chùa.

Về chất liệu nghệ nhân Khmer thường sử dụng loại sơn dầu vẽ bằng long cọ mềm. Thời nay ở một số Chùa mới vẽ xong gần đây, ta thấy họ rất thích dùng màu dạ quang trộn với sơn vẽ. Những bức bích hoạ mà nghệ nhân vẽ đều cho thấy trình độ sử dụng sơn dầu rất chuyên nghiệp. Mặt khác màu kim nhũ được dùng để vẽ trên thân cột sơn mài màu đen. Nghệ nhân Khmer dùng sơn dầu vẽ lên các mặt phẳng nào có thể vẽ được.

Về màu sắc nghệ nhân Khmer dùng tự do tất cả các màu, nhưng qua nghiên cứu các nghệ nhân Khmer thường sử dụng trong phạm vi 6 màu biểu tượng màu cờ Phật giáo: Xanh, vàng, đỏ, trắng, cam và màu cầu vòng.

Nghệ nhân Khmer thích dùng màu nguyên chất ít pha trộn. Họ còn ưa sử dụng màu tương phản phối hợp nhau ở trong tranh, ít dùng lối chuyển sắc đậm hoặc lợt dần. Màu sắc thường sặc sỡ loè loẹt, rõ nét.

Nhìn chung, nghệ thuật hội hoạ với nghệ nhân Khmer và ý muốn cảnh vật trong bích hoạ của các quý sư Trụ Trì Chùa vẫn đem lại được sự lôi cuốn, hấp dẫn, phản ánh cá tính tình cảm của nghệ nhân và vị Trụ Trì cũng như thị hiếu, cảm tình thẩm mỹ của bà con Khmer trong vùng.

Ngoài chức năng trang trí, những bích hoạ trong Chùa Khmer còn có mục đích hoạ lại sự tích giáo lý Phật giáo. Vì vậy, nghệ nhân hoạ sĩ Khmer chỉ cốt vẽ sao cho rõ ràng để công chúng xem dễ hiểu (đa số là nông dân).

Các bức vẽ trên tường trong Chùa thường được nghệ nhân ta vẽ lại, đổi mới khi sửa Chùa. Hiện nay còn rất ít những tranh Khmer cổ. Đa số các bức bích hoạ được vẽ do nghệ nhân tự học khi còn tu học ở Chùa hoặc có năng khiếu bẩm sinh học lóm hoặc là do người thân trong gia đình truyền lại, và không qua một trường lớp có hệ thống chính quy nào. Thỉnnh thoảng chúng ta gặp những bức tranh có chất lượng nghệ thuật là do các hoạ sĩ học được ở các nơi về hoặc của một hoạ sĩ chuyên nghiệp có danh tiếng được mời từ xa đến. Các tranh được vẽ hầu hết mặt phẳng trên tường, trên trần nhà. Một vài chỗ còn trồng thì có hoa văn trang trí. Đó là cá tính đặc điểm của nghệ nhân Khmer, thường có sở thích vẽ hay trang trí dày đặc, ít chừa khoảng trống.

Nghệ nhân Khmer với nghệ thuật hội họa trong các điểm Chùa Khmer là một bộ phận quan trọng đáng được chú ý và khích lệ trong lĩnh vực nghệ thuật mỹ thuật trong cộng đồng dân tộc Việt Nam và nền nghệ thuật truyền thống của người Khmer cần được bảo tồn và phát huy. Hiện nó đang phát triển mạnh mẽ và có nhiều kết quả khả quan.

Cập nhật ( 07/05/2009 )