MỘT NGỘ NHẬN CẦN ĐƯỢC LÀM RÕ VỀ THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP THÀNH PHỐ SÀI GÒN

MỘT NGỘ NHẬN CẦN ĐƯỢC LÀM RÕ VỀ THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP THÀNH PHỐ SÀI GÒN

* Lê Nguyễn

Trong dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn – Thành Phố Hồ Chí Minh, nhiều tác phẩm được xuất bản, góp phần làm sống lại một quảng đường lịch sử dài mà dân tộc đã đi qua – lắm chông gai nhưng cũng đầy hào khí – trong đó thời điểm thành lập thành phố Sài Gòn (thời pháp thuộc) được đề cập đến khá nhiều và khá thống nhất. Tiếc thay, đó chỉ là một ngộ nhận mà hôm nay chúng tôi muốn được nêu lên một số dữ kiện để làm sáng tỏ vấn đề.

Có lẽ một trong những tác phẩm “mở đường” cho việc xác định năm thành lập thành phố Sài Gòn là quyển (Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945” của tác giả Dương Kinh Quốc do nhà xuất bản khoa học xã hội – Hà Nội ấn hành năm 1988. Ở trang 80 của tác phẩm này, tác giả đã viết như sau: Ngày 8/1/1877, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh chính thức thành lập thành phố Sài Gòn. Thành phố Sài Gòn được chúng xếp vào loại “Thành phố lớn” (Grande Municipalité) hay là “Thành phố cấp 1” (Municipalité de premiere clase), và do đó phải được thành lập bằng sắc lệnh (hết trích).

Trong tạp chí kiến trúc ngày nay số 236 ra ngày 10/2/1977, với bài viết Đinh Sửu (1877) Thành phố Sài Gòn được thành lập” (trang 75), tác giả Nguyễn Huy Cách cũng xác định thời điểm thành lập Thành phố Sài Gòn là năm 1877, với các chi tiết trình bày không khác gì những điều tác giả Dương Kinh Quốc đã nêu. Từ đó, trong sinh hoạt văn hóa kỷ niệm 300 năm Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều sách báo tiếp tục khẳng định thời điểm trên  (Hỏi đáp 300 năm Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh “ Tập 2 – NXB Trẻ – Thành phố Hồ Chí Minh” – Tập 2 NXB Trẻ 1998 – trang 22; Nhật báo tuổi trẻ số ra ngày thứ tư 6/6/1998 trang 7…).

Chúng tôi thiển nghĩ xác định thời điểm thành lập một thành phố lớn đang là đối tượng của một dịp kỷ niệm long trọng là một việc làm cần thiết và trong trường hợp có những ngộ nhận về vấn đề này thì sự đính chánh lại là cần thiết hơn nữa. Để tạo cơ sở cho những quan điểm sẽ được trình bày ở phần cuối bài viết này, trước tiên chúng tôi xin nêu ra đây một số sử liệu khách quan mà chúng tôi đang có trong tay, liên quan đến những năm tháng đầu tiên thành phố Sài Gòn rơi vào tay thực dân Pháp.

Có thể nói một trong những văn bản chính thức sớm nhất, trong đó người Pháp có sử dụng cụm từ “Báo cáo chính thức” (Rappport officiel) Ngày 27/21861của phó Đô Đốc Charner gửi Tổng trưởng Bộ Hải Quân và thuộc địa Pháp, tường trình chi tiết việc đánh chiếm đồn Chí Hòa (mà họ gọi sai là Kỳ Hòa) của ta. Báo cáo này đăng lần đầu trong “Tạp chí Hải quân và Thuộc Địa” (Revue Maritime et Colonniale) tháng 5/ 1865 – trang 546 – 553 và được đăng lại trong tác phẩm “Tư liệu dùng cho (việc nghiên cứu) lịch sử Sài Gòn” (Documesnts pour servir à l>histoire de Saigon – 1859 -1865) của Jean Bouchot xuất bản tại Sài Gòn năm 1927 – trang 29 -36. Trong báo cáo đó, có ít nhất hai lần Charner sử dụng từ “Ville de  Saigon” để chỉ lại vùng đất này vừa chiếm được cách đó hai ngày (25/2/1861). Từ thời điểm ấy, cụm từ “Ville de Saigon” được thực dân pháp sử dụng thường xuyên trong các văn bản chính thức, điển hình là “Dự án mở rộng thành phố Sài Gòn” do Trung tá công binh Coffyn soạn ngày 30/4/1862, quyết định ngày 3/10/1865 của Đề đốc G. Roze “quy định giới hạn của thành phố Sài Gòn”…

Ngày 4/4/1867, phó đô đốc De La Grandière ban hành nghị định số 53 “Tổ chức một ủy ban thành phố Sài Gòn” (Bulletin offciel de la Cochinchine francaise – (BOCF) năm 1867 – trang 359 – 367) Đây là văn kiện đầu tiên qui định việc thành lập một tổ chức hoàn chỉnh có trách nhiệm quản lý và điều hành Thành phố Sài Gòn, mà mấy năm trước đó chỉ được các thống đốc quân sự quản lý bằng những biện pháp chấp vá, rời rạc. Nghị định này có 50 tài khoản, bao gồm mọi liên quan đến hoạt động của Ủy ban thành phố như : Nhiệm vụ của Ủy ban thành phố, thể thức chỉ định ủy viên; các khoảng thu, chi; các hoạt động tư pháp và chuyển nhượng; kế toán; các buổi họp …

Văn kiện căn bản này được sửa đổi bởi nghị định số 131 ngày 8/7/1869, cải danh Ủy ban thành phố (Commission municipale) thành hội đồng thành phố (Conseil municipal) và sửa đổi chi tiết về thành phần nhân sự của Hội đồng (BOCF 1867 – trang 232 – 234).

Ngày 8/1/1877, Tổng thống Pháp Mac Mahon ban hành “Sắc lệnh về tổ chức cấp thành phố của Thành phố Sài Gòn” (nguyên văn: Dercet concernant l>organissation municipale de la Ville de Saigon). Đây là văn kiện đầu mối của sự ngộ nhận về thời điểm thành lập thành phố Sài Gòn, chúng tôi xin được phân tích tương đối chi tiết hơn:

Sắc lệnh có 77 điều khoản, sắp xếp trong 10 chương. Điều lệnh mở đầu bằng câu: “Thành phố Sài Gòn được nâng cấp thành công xã” (La Ville de Saigon est éigée en commune). Nhưng chương sau gồm có:

– Chương II (điều 2 đến 17) – Sự thành lập hội đồng thành phố (trình bày về thành phần nhân sự, thể thức bầu cử và đề cử hội viên…).

          – Chương III (điều 18 đến 30) – Hội nghị Hội đồng thành phố.

          – Chương IV, V, VI (điều 31 đến 46) –

          – Chương VIII (điều 62 đến 72) – Hoạt động tư pháp và chuyển nhượng.

          – Chương IX (điều 73 đến 76) – Kế toán.

          Chương X (điều 77) – Những qui định khác.

          Tuyệt nhiên trong sắc lệnh này (và cả thông tư của bộ hải quân và Thuộc địa hướng dẫn việc thi hành sắc lệnh) không có điều khoản nào nói đến việc thành lập (création) thành phố; cũng không có từ nào liên quan đến việc xếp thành phố Sài Gòn vào loại “Thành phố lớn” (Grandemunicipalité)  hay “Thành phố cấp I” (Municipalité de première clase) (chúng tôi nhấn mạnh) như đã được tác giả Dương Kinh Quốc nêu trong tác phẩm dẫn trên.

          Từ những dữ kiện vừa nêu, chúng tôi có những nhận định sau:

          1/ Việc cụm từ “thành phố Sài Gòn” (Ville de Saigon) được thực dân pháp sử dụng trong văn bản chính thức ngay khi vừa chiếm song Sài Gòn (và tiếp tục về sau) chứng tỏ rằng, trước đó, họ đã mặt nhiên xem Sài Gòn là một thành phố. Đó cũng là lý do khiến chúng ta thấy trong nhiều thập niên sau đó, không hề có văn kiện thành lập thành phố Sài Gòn.

2/ Thành phố Sài Gòn được quản lý bằng một cơ cấu tương đối hoàn chỉnh đầu tiên là Ủy ban thành phố kể từ 1/7/1867 (ngày có hiệu lực thi hành của nghị định ngày 4/4/1867).

          Dữ kiện này có thể góp phần bổ sung cho một chi tiết trong tác phẩm “Góp thêm tư liệu Sài Gòn – Gia Định từ 1859 1945” (Nhà xuất bản Trẻ – 1998) của Giáo sư Nguyễn Phan Quang, trong đó tác giả đã viết:

          …Hội đồng thành phố Sài Gòn được thành lập theo Nghị định (sic) ban hành ngày 8/1/1877…

          …lại có tờ liệu chép: Từ năm 1869 đã có Hội đồng thành phố Sài Gòn gồm 13 ủy viên, trong đó Trương Vĩnh Ký và Tang Kinh Ho là hai ủy viên bản xứ đầu tiên…(hết trích). Sdd – trang 38 -39)

          3/ Sắc lệnh ngày 8/1/1877 chỉ nhằm mục đích chính là áp dụng việc quản lý Sài Gòn theo mô hình công xã (Commune) (*)và thể chế hóa các vấn đề liên quan đến hoạt động của Hội đồng thành phó, trong đó có những điều chỉnh về thành phần, chức năng, nhiệm vụ… đã được qui định trước đây. Câu đầu tiên trong điều 1 của sắc lệnh ngày 8/1/1877 (đã dẫn trên) chothấy “thành phố Sài Gòn” đã có trước khi sắc lệnh được ký ban hành. Văn kiện này dù ở cấp cao hơn (sắc lệnh do Tổng thống ban hành) cũng chỉ là tiếp nối những nghị định có trước của Thống đốc Nam kỳ về tổ chức và điều hành Hội đồng thành phố Sài Gòn.Bằng chứng là sau khi sắc lệnh ngày 8/1/1877 được thống đốc Nam kỳ Duperré phổ biến bằng nghị định ngày 16/5/1877, các hội viên của Hội đồng thành phố đương nhiệm phản ứng sôi nổi vì cho rằng sắc lệnh này đã hạn chế quyền hạn của họ. Về sau, trong phiên họp ngày 20/8/ 1879, họ quyết định thành lập một tiểu ban gồm các hội viên:Vienot, Bandier, Trương Vĩnh Ký, Denis và Jourdan, có nhiệm vụ nghiên cứu, đưa ra một thỉnh nguyện nhằm cải cách tổ chức của thành phố. Cũnh vì lẽ đó mà đến ngày 29/4/1881, Tổng thống pháp lại ban hành một sắc lệnh khác sửa đổi sắc lệnh ngày 8/1/1877 (Tập san Hội Ấn – Hoa (BSELI) Tome II – năm 1935).

          4/ Cần nói thêm là trên tác phẩm dẫn trên, ở trang 81, tác giả Dương Kinh Quốc cũng xác định: “Ngày 20/10/1879, Thống đốc Nam kỳ Lơ Miarơ Đờ Vile (sic) ra nghị định thành lập thành phố Chợ Lớn (Municipalité de Chợ Lớn)”.

          Trên thực tế, trong nghị định ngày 20/10/1879, Le Myre de Vilers cũng chỉ “thành lập một Hội đồng thành phố Chợ Lớn”. (Nguyên văn: Institution d>un cóneil municipal à Cholơn).

          Những nhận định trên cho phép chúng tôi đưa ra các quan điểm sau:

          A – Việc không có một văn kiện chính thức nào “thành lập thành phố Sài Gòn” chứng tỏ là khi chiếm được Sài Gòn, thực dân Pháp đã mặt nhiên xem địa phương này là một thành phố, các văn kiện lập qui do họ ban hành sau đó chỉ nhằm sửa đổi, bổ sung, hoàn chỉnh các thể thức quản lý và điều hành thành phố mà thôi. Việc thành lập “Ủy ban thành phố Sài Gòn” bằng nghị định ngày 4/4/1867 là một ví dụ.  

          Vì những lẽ ấy, nếu hiểu việc “thành lập thành phố” là một hành vi nhằm đưa một đơn vị hành chánh từ vị trí chưa phải là thành phố trở thành thành phố thì rõ ràng và không thể xác định một cách cụ thể thời điểm thành lập thành phố Sài Gòn.

          B – Còn nếu muốn hiểu một cách “phóng khoáng” hơn, theo đó thành phố Sài Gòn được xem như hình thành kể từ khi có một bộ máy quản lý có quy mô nhất định, hoạt động theo những nguyên tắc chặt chẻ và hợp lý, thì thời điểm hình thành thành phố phải là ngày 4 – 4 -1867 (ngày ban hành nghị định thành lập Ủy ban thành Phố đầu tiên) hoặc ngày 1 – 7 -1867 (ngày Nghị định trên có hiệu lực thi hành).

          Dù với cách hiểu thế nào thì việc xác định sắc lệnh ngày 8 – 1 -1877 được ban hành nhằm “thành lập thành phố Sài Gòn” là một ngộ nhận cần được đính chính. Chúng tôi hy vọng các bậc thức giả sẽ có thêm những đóng góp quí báu về mặt tư liệu và quan điểm đối với các vấn đề liên quan đến Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.