HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG (PGS.TS Trần Thị Trung Chiến)

HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG – TẤM GƯƠNG SÁNG VỀ Y ĐỨC, Y ĐẠO, Y THUẬT CỦA Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

* PGS.TS Trần Thị Trung Chiến

         Lịch sử Việt Nam là lịch sử vẻ vang với những trang hào hùng về dựng nước và giữ nước. Trong quá trình đó các dân tộc Việt Nam đã tạo dựng lên nền văn hoá mang nhiều nét đặc sắc và độc đáo, để lại cho đời sau những di sản tốt đẹp trong đó có di sản quý báu về Y dược học cổ truyền, một di sản đã và đang có những đóng góp to lớn trong sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân. Trong không khí tưng bừng của Lễ hội truyền thống Y dược học cổ truyền Việt Nam- Rằm tháng Giêng và chào mừng Ngày Thày thuốc Việt Nam 27/2, hôm nay những người làm công tác y tế, y dược học cổ truyền cả nước trọng thể tổ chức Lễ dâng hương tưởng niệm Danh Y Hải Thượng Lãn Ông và 214 năm ngày mất của Đại Y tông.

Hải Thượng Lãn Ông  tên thật là Lê Hữu Trác, sinh ngày 12 tháng 11 năm Canh tý (tức ngày 11 tháng 12 năm 1720), nguyên quán thôn Văn Xá- huyện Đường Hào- phủ Thượng Hồng- tỉnh Hưng Yên (nay là xã Liêu Xá- huyện Yên Mỹ- tỉnh Hưng Yên). Xuất thân trong một gia đình khoa bảng, ông nội là Lê Hữu Danh đậu Nhị Giáp tiến sĩ làm quan đến chức Thượng Thư dưới triều Lê Dụ Tông, anh trai là Lê Hữu Kiểm đậu Tam Giáp Tiến sĩ. Mẹ là bà Bùi Thị Thường, quê xứ Bàu Thượng – xã Tình Diện (nay là xã Sơn Quang- Hương Sơn – Hà Tĩnh). Hải Thượng Lãn Ông mất ngày Rằm tháng Giêng năm Tân Hợi (1791) tại quê mẹ thọ 71 tuổi.

Sinh ra và lớn lên trong giai đoạn lịch sử đầy biến động vì nạn tranh giành quyền lực của các triều đại phong kiến dưới thời Vua Lê- Chúa Trịnh. Ông thấu hiểu nỗi cơ hàn của người dân lao động nghèo khổ trong cảnh loạn lạc, đói rét, bệnh tật. Với chí khí của “trai thời loạn” Ông cũng muốn bứt mình ra khỏi “chốn thư phòng” để “giao du tìm bạn đồng tâm”. Ông đã từng học binh thư, luyện võ, đăng lính. Thống soái của Chúa Trịnh nể tài Ông, bao phen tiến cử, nhưng vì chán ghét cảnh binh đao, Ông tìm mọi cách từ chối. Năm 1746 Ông trở về quê ở Hương Sơn nuôi mẹ và học nghề thuốc. Lúc này Ông đã ngoài 30 tuổi.

Vốn sẵn uyên thâm về thiên văn, địa lý, nhân sự và tài trong pháp thuật âm – dương nên Ông học thuốc rất nhanh. Ông luôn tâm niệm: “Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên lo tính mạng con người; phải lo cái lo của người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc chữa bệnh cứu người làm nhiệm vụ của mình không được mưu lợi, kể công”. Và suốt quãng đời 40 năm còn lại Ông phấn đấu không mệt mỏi để thực hiện điều tâm niệm cao cả của mình “Tôi đã hiến thân cho nghề thuốc nên lúc nào cũng muốn dồn hết khả năng trước thuật rộng rãi để dựng lên ngọn cờ đỏ thắm giữa Y trường”.

Là một người thầy thuốc, trước hết Ông đề cao y đức. Ông nói: “Tôi thường thấm thía rằng: Thầy thuốc là người có nhiệm vụ bảo vệ sinh mạng người ta: lẽ sống chết, điều phúc hoạ đều ở trong tay mình xoay chuyển, lẽ nào người có trí tuệ không đầy đủ, hành động không chu đáo, tâm hồn không khoáng đạt, trí quả cảm  không thận trọng mà dám theo đòi bắt chước nghề Y”. Ông tự đặt ra cho người thầy thuốc chân chính tám chữ “Nhân – Minh – Đức – Trí – Lượng – Thành – Khiêm – Cần (tức là nhân ái, sáng suốt, đức độ, hiểu biết, rộng lượng, thành thực, khiêm tốn, cần cù), đồng thời tránh 8 tội: lười biếng, keo kiệt, tham lam, dối trá, dốt nát, bất nhân, hẹp hòi, thất đức. Ông kịch liệt phê phán những người lợi dụng nghề Y để mưu lợi: “hoặc bắt bí người ta trong đêm mưa gió khó khăn…  bệnh dễ thì trộ là bệnh khó, bệnh khó thì doạ là bệnh chết, dối người để mưu cầu cho mình… Đối với kẻ giàu sang thì sốt sắng để mong được lợi; đối với người nghèo khó thì lạnh nhạt, thờ ơ…”.

Hải Thượng Lãn Ông là hiện thân của một nhân cách lớn về tấm lòng cương trực, chí khí thanh cao, không màng công danh, phú quý, không nịnh hót kẻ giàu sang “Ngay cả khi chữa cho ai khỏi bệnh rồi chớ có mưu cầu lợi lộc. “Nghề thuốc là thanh cao nên phải giữ phẩm chất cho trong sạch”. Ông là người biết tự trọng, khiêm tốn học hỏi không tự cho mình là tài cao hơn thiên hạ, luôn tôn trọng và giúp đỡ đồng nghiệp; là tấm gương mẫu mực cho thuật xử thế: “Khi gặp người cùng nghề cần khiêm tốn, hoà nhã, cẩn trọng, chớ nên xem  thường. Đối với người cao tuổi thì nên cung kính; đối với người có học thì nên tôn thờ như bậc thầy; đối với người kiêu ngạo thì nên nhún nhường; đối với người non nớt thì nên dìu dắt; giữ lòng đức hậu như vậy là điều phúc lớn”.

Ngoài việc đề cao y đức, Hải Thượng Lãn Ông còn là người đầu tiên trong lịch sử Y học Việt Nam đặt nền móng xây dựng y thuật. Trong quá trình làm thuốc, Ông đã dành rất nhiều thời gian để viết cuốn Y Tông Tâm Lĩnh và dạy học. Ông không những chu đáo, thận trọng trong khám bệnh, kê đơn bốc thuốc, mà còn quan tâm đặc biệt đến các trước tác.

Về Y thuật, Hải Thượng Lãn Ông cho rằng muốn làm thầy thuốc giỏi phải học tập không ngừng. Tiếp thu kinh nghiệm của người xưa một cách có chọn lọc, linh hoạt, sáng tạo, không hề dập khuôn máy móc, Ông có quan điểm về xác định bệnh tật và phương pháp điều trị sáng tạo phù hợp với đặc điểm phong thổ, khí hậu và đặc điểm của con người Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời làm thuốc của mình, bằng việc đúc kết tinh hoa của Y học nhân loại và Y học cổ truyền Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông đã để lại cho đời sau một bộ sách đồ sộ quý giá là bộ “Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển. Trong toàn bộ các trước tác của mình, Ông đều đề cập toàn diện đến các vấn đề nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, nhi khoa, thương khoa, truyền nhiễm, cấp cứu, y đức, vệ sinh phòng bệnh, phương pháp nuôi dưỡng, chế biến các món ăn và kể cả việc nuôi tằm dệt vải…  Ông đã tổng hợp và đúc kết hàng ngàn bài thuốc hay và phát hiện bổ sung hơn 350 vị thuốc mới để đồng nghiệp đương thời và các thế hệ mai sau cùng nghiên cứu, sử dụng.

Cuộc đời của Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác là hình ảnh cao đẹp của người thầy thuốc với kiến thức uyên thâm, với tinh thần trách nhiệm cao cả trong nghề nghiệp, lòng nhẫn nại, tận tâm, đức hy sinh và lòng thương yêu người bệnh vô bờ bến. Ông thật xứng đáng là người đã dựng “ngọn cờ đỏ thắm” trong nền Y học nước nhà, là tấm gương sáng chói về y đức, y đạo, y thuật cho đời sau noi theo mãi mãi.

Kỷ niệm 214 năm ngày mất của Hải Thượng Lãn Ông, với truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Tôn sư trọng đạo” chúng ta những cán bộ y tế, y dược học cổ truyền nguyện noi theo gương sáng của Danh y về y đức, y đạo, y thuật. Kế thừa, bảo tồn và phát triển nền y, dược học cổ truyền Việt Nam, kết hợp y dược học cổ truyền với y học hiện đại, xây dựng nền y học Việt Nam khoa học, dân tộc và đại chúng. Để tăng cường công tác y học cổ truyền, vừa qua Chính phủ đã ký Quyết định thành lập Học viện Y học Cổ truyền Việt Nam. Đây là một tin vui đối với ngành y học cổ truyền nước ta, và cũng là tiền đề thuận lợi cho việc phát triển y học cổ truyền Việt Nam trong thời gian tới.

Năm nay, năm 2005 là năm kết thúc kế hoạch 5 năm 2001-2005, là năm có nhiều sự kiện trọng đại: kỷ niệm 75 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam, 60 năm ngày thành lập nước, 30 năm giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước;  lần thứ 50 ngày thầy thuốc Việt Nam…. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ cán bộ ngành Y tế chúng ta nguyện vì nhân dân phục vụ, phấn đấu thực hiện tốt các chỉ tiêu kế hoạch đề ra, tăng cường công tác phòng chống dịch bệnh, phấn đấu không để dịch bệnh xảy ra; nâng cao năng lực và chất lượng hệ thống khám  chữa bệnh, đẩy mạnh các hoạt động khác nhằm  thực hiện tốt sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ, nâng cao sức khoẻ nhân dân, phục vụ đắc lực cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.